او اشاره به خدا یا به عالم غیب یا به هویت آخر خود است ،یعنى در مقام معرفةالنفس كه بخواهى آخر هویت خود را كه عزیزتر و ضرورترین گمشده‏هاى تو است بیابى این خودى حاضر را با متعلقاتش از خود سلب كن و مدتى هم بر این بیخودى و بى‏علاقه‏گى به هر رنج و دشوارى شده بسر بر تا به بینى از پرده غیب چه ظاهر مى‏شود اگر یك هویت و ذاتى كه به ازین تو را قانع كند یافتى كه گنجیاب حقیقه شدى و به خودشناسى كه اساس دین قدیم ایران بود نائل آمدى و به بهشت ابدى در آمدى ،و اگر نشد و نومید شدى كه باز به همین خودى طبیعى و علائق و تعمیر جهان مى‏توانى برگردى و فكر را منحصر به همین دیدنى‏هاى عمومى سازى و یقین كنى كه چیز دیگرى نیست و با همین سدّ و بندها كه نامش پیوند است باید بسر برد تا مرد ،كه هر كس بقدر توانائى خود باید در خودشناسى تلاش كند تا در وجدان خودش معذور باشد كه اگر پس از مرگ منكشف شود یك هویتى برایش كه در جهان او را نیافته بود بتواند پاسخ خردپسند به آن هویتِ خودش بدهد كه چكنم تا توانستم به دنبالت شتافتم و نیافتم ،اینك خواهى به همین قالب مثالى درآ و خواهى دوباره به جهانم برگردان تا با مدارك طبیعیه تو را احساس كنم.
و اگر كسى در این زندگانىِ حاضر هیچ به فكر خودجوئى نیفتد و تلاش مقدور را كه تنفّر از علائقِ این خودىِ طبیعى و جنگ صمیمى با خود و خودى‏ها است ننماید بلكه اسیر آنها شده به كامرانى بگذراند تا بمیرد و پس از مرگ منكشف شود كه خود و خودى‏هاى او غیر از اینها بوده و اینها بند و دام بوده‏اند و او اكنون به دام افتاده پاسخى خردپسند ندارد و دردِ از خود دورى را باید بكشد كه دوزخى بى‏پایان است تا هست با دردِ بى‏درمان تَواَمان است .
و همه غرض پیمبران آگاهانیدن بشر بوده است به این خودیابى و به اینكه خودى شما بشر غیر ازین است كه اكنون هستید باید براستى دل از این خودى بكنید و جان‏ها هم در تلاش بكَنید تا آن خودى كه مایه خوشى اَبَدىِ شما است بیابید و اگر با خوشى‏هاى همین خودى بسر برید آخر ندارد این خودى به مرگ از شما زائل و خوشى‏هاى آن باطل مى‏شود و شما به فراقِ خودى حقیقى خودتان گرفتار ابدى خواهید بود ،و چون این غرضِ پیمبران خیلى دور از باورِ امروزه بشر است نسبت به توده در بوته اجمال مانده و توده در واقع سرگردانند نه آن بازوى خودكشى را دارند كه با این خودى حاضر به نَبَرد درآیند و تا آخرین نقطه با آن دفاع نمایند تا مطلبى منكشف یقینى شود یا نفى یا اثبات (صحت قول پیمبران یا بطلان آن) و نه یاراى سركشى از زیر بار دیانت دارند تا از بن دندان پیمبران را پاسخ گویند كه شما همه به وهم اندرید و مى‏خواهید ما ساده‏دلان را ناكام سازید و خود هم سرورى كرده باشید و هم كامرانى‏هاى جهان همه مال شما باشد و ما تا زنده‏ایم فرمانبر و بنده و زیر نگین شما باشیم و پس از مرگ كه دروغ شما پیدا شد شما خود ناپیدائید تا ما از شما انتقام كشیم لذا بیشتر توده با پیمبران در دل بیطرف و بى‏اعتنایند و به ظاهر كجدار و مریزى كرده اظهار باور دین مى‏كنند اما بى‏ثبات و بى‏دنبال گیرى ،و از این راه است كه هر قومى به دینى كه در مملكتشان نافذ است در مى‏آیند و مانند مسلك دنیوى با ادیان دیگر رقابت مى‏نمایند بى‏تحقیق و به این رقابت مى‏پایند به شدّت و ضعف بر حسب اقتضاء پیش‏آمدهاى جهان تا مى‏میرند و این دشمنى‏هاى دیانتى هم مانند سایر دشمنى‏هاى جهان بلكه غلیظ تر ریشه مى‏دواند و مى‏ماند و تا ابد حقیقت امر بر توده رو ننموده و نخواهد نمود ،و هوشمند صمیمى نایاب است آنكه به خود افتد تا زنده‏است گیج است مگر به تدبیرى كه در این رباعى اشاره شد كه بیش ازین دم زدن را خرد كه بیم‏آلود است دستور نمى‏دهد .
لفظ خویش به معنى خود و خویشاوندان هر دو مى‏تواند بود پس لفظ پیوند به معنى خویشاوند است در اول و به معنى دوست بیگانه است در دوم ،و مردانه یا جمع است و ها براى تشبیه است مانند جانانه زنانه مستانه و یا مفرد است و الف و نون و ها هر سه براى تشبیه است یعنى مانند مردها یا مانند مرد و در آن سه لفظ هم همین دو احتمال هست كه مانند زنها و جانها و مستها یا مانند زن و جان و مست ،و مراد از مردى آزادیست و مراد از جان شیرینى و ناپیدائیست و مراد از مست بیخیالى و لاابالى بودن است چونكه در اغلب طبقات بشر آزادى منحصر به مرد است و نوع زن اسیر نوع مرد است ،لذا مردانه به معنى سرفرازى و پاداریست و زنانه به معنى دون همتى و بى‏ثباتى است.
پس حاصل مضمون این رباعى آنست كه دین را سرسرى كه توده گرفته‏اند نباید گرفت بلكه جدّاً و صمیماً باید ترك هوس و كامرانى به متابعت پیمبران باید نمود مردانه و بندهاى طبیعى را باید برید و طلسم علاقه جان را شكست و دَرِ خوشگذرانى را به روى خود بست.