ریاست یك جنسِ عالىِ عامّ شامل پر انواع و اصنافى است منبسط مخفىّ و در مغز سر هر حیوان سلّولى معین دارد ،قوىّ‏تر از همه سلّول‏ها بلكه در هر سلّولى باز شعبه‏اى دارد غیر از سلّولِ مركزىِ خودش و هر چه سلّول‏هاىِ دیگر ضعیف شوند سلّولِ ریاست قوىّ‏تر مى‏شود مانندِ فصلِ پیرى با ریاضت و انزِواء .

و ریاست در اثرِ حسّ و هوش است به زیادتى هوش زیادتر مى‏شود و انسان چون با هوش‏تر است میلش به ریاست بیش از هر حیوانى است ،عشقِ به صنعت و تسخیر حیوانات و كشورگیرى و مردم‏دارى از حبِّ ریاست است .تواضع و مهربانى و خدمتِ به نوع هم از آثارِ ریاست است ،طورى است كه بر خود شخص هم مشتبه مى‏شود ،مى‏پندارد كه ریاست نمى‏خواهد امّا همین هم قسمى از ریاست است به دلیل آنكه اگر او را بستایند كه فلانى طالب ریاست نیست خشنود مى‏شود و اگر به نحو مذمّت گویند كه ریاست ندارد یا ترك كرده بدش مى‏آید و همین لذّت و اَلَم دلیلِ بودنِ مبدأ لذّت و اَلَم است و چون این لذّت و اَلَم نفسانى است نه طبیعى پس مبدأ نیز نفسانى است و آن حبِّ ریاست است آخِرُ ما یخرُجُ مِن رُؤُسِ الصِّدِیقینَ حُبُ‏الجاهِ .

و یكى از اقسامِ جاه تركِ جاه است به اِلتذاذِ به این تركِ جاه ،پس ریاست مرگ پذیر نیست اگر بمیرد زنده‏تر شده از اقسامى مرده و به یك قسم دیگرى زنده شده و از افرادِ بشر آنكه با هوش‏تر است حبِّ ریاست بیشتر دارد به دلیلِ آنكه لذّت از ریاست بیشتر مى‏برد و سایرِ لذائذ را براىِ ریاست ترك مى‏كند و از تركِ آنها چون كه مقدّمه ریاست است هم لذّت مى‏برد نه محضِ ریاء باشد كه بخواهد به مردم بنماید بلكه خود لنفسه  لذّت مى‏برد و از تركِ ریاء نیز لذّتِ دیگرى مى‏برد و همین لذّت نشانه بودنِ حبِّ ریاست است در اَعماقِ قلبش گر چه خودش ملتفت و معتَقِد نباشد ،هیچ چیز مختفى‏تر از ریاست نیست كه هماره مى‏خواهد خود را مخفى كند و مرده باشد ، باز از هر گوشه‏اى پیدا مى‏شود و زنده‏تر از هر زنده‏اى و پیداتر از هر پیدائى است و پرشاخ‏تر از هر شاخ‏دار و پرشاخه‏تر از هر درختى است و پر افرادتر از هر كُلّى و اَكْول‏تر از هر اَكُولى است ،سیرائى ندارد و به هیچ حدّى واقف نیست ؛همانا مساوِقِ وجود است كه عدم نمى‏پذیرد، قاهرِ مطلق است و مُفنىِ غیرِ خود است .

و ریاساتِ بشر به دو عنوان است : ریاست دینى یعنى مالكِ اعتقادِ مردم شدن و ریاستِ سیاستى یعنى مالكِ افعال و اشكالِ مردم شدن .ریاست دینى از مُبَلّغى هست تا اختراعِ دین و دعوىِ خدایى و ریاستِ سیاستى از پاكارى هست تا شاهنشاهى و دعوىِ خدایى كه هر پادشاهِ مطلق‏العنان كه كارش پیش رفت ،از پا ننشست تا دعوىِ خدایى نمود و احكامِ خودش را دینِ مردم قرار داد و جز مرگ چیزى او را قانع نساخت خوشبختى و بدبختى در همه جا هست و بدبختان به نظر مردم قانع مى‏آیند و خود نیز دعوى قناعت مى‏كنند و كسى نیست كه نه ریاستِ دینى را بخواهد و نه سیاستى را امّا خیلى هستند كه هر دو را مى‏خواهند فقیه و كشیش و پاپ در كمین سلطنت است و پادشاه نیز كمانِ نبوّت را مى‏كشد بلكه نمرود به خداىِ حقیقى تیر مى‏زند ؛توپ و تَشَر كه هماره در دل و زبان دارد و گله‏مند است هم از رعیت ،هم از بخت ،هم از خداى كه چرا نفوذش منحصر به ظاهر است و از ظاهر به باطن سرایت نمى‏كند یعنى چنانكه اجراءِ احكامش را مى‏كنند اقرارِ قلبى هم بكنند كه صلاحِ واقعى ما همین است ما نمى‏دانستیم.

و لذّت ،درجه‏اى در هر قسمى از دو قسمِ ریاست به شرطى قانع مى‏سازد نفس را كه امید ترقّى به درجه بالاتر و به قسمِ دیگر نباشد و اگر اندك امید پیدا شد آن لذّت كم و بى‏نمود مى‏شود و از عهده حرصِ و آزِ نفسِ ریاست‏خواه برنمى‏آید و حرص بر تحصیلِ فوق ،چنان فشار مى‏آورد كه لذّتِ حاضره مستهلَك مى‏گردد و تمامِ وسائلِ مفروضه براى تحصیلِ فوق متوسّل مى‏شود و همّتى مهمّ‏تر از آن ندارد و هر كه و هر چه را كه مانع پندارد گرچه فرضى باشد بدونِ منشاءِ انتزاع با تمامِ قوى‏ به دشمنى و دفعِ آن مانعِ موهوم قیام مى‏كند و از هر چه تواند باز نمى‏ایستد و هیچ عذرى نمى‏پذیرد و رحم نمى‏آرد با آنكه در ضمنِ مواعظِ ریاستى تَوصیه‏ها به رحم و قبولِ عذر مى‏نماید .

و هر چه درجه ریاست بالاتر رود دشمن‏ها و مانع‏هاىِ فرضى بیشتر براىِ خودش توهّم مى‏كند مانندِ مالیخولیا (نگارنده همه ریاست‏ها را مطلقاً درجه‏اى از جنون مى‏داند و در فضاءِ برّاقِ وجدان شخصِ ریاست‏خواه ناقص و معیوب به نظر مى‏آید و اگر ریاستِ مطلوبه را یافته و به آن مشغول هم باشد یك بیمارِ مُحتَضرِ مَسلُوبُ‏القُوى‏ به نظر مى‏آید كه اَقاریر و افعالش مَسلُوبُ الاِعتبارَند) و در اثرِ این توهّم غُصّه‏ها و رنج‏ها مى‏بَرَد و از بختش و از خدا و از مریدان صادقش توقّع‏ها دارد و گله‏ها مى‏كند و هر اندك بدى كه براىِ آن دشمن‏هاىِ موهوم پیش آید خورسَند شده رُعُونَت‏ها مى‏آغازد و معجزه‏ها براىِ خود مى‏سازد و اگر نفوذ داشته باشد طبل‏هاىِ شادیانه مى‏كوبد (مَثَلى براى شادىِ احمقانه پراغراق‏تر از «با دُمش پسته مى‏شكند» نیست گویا هر حیوانى دُم‏دار كه شاد شود به قدر شادى دُمش سِطَبر و سخت پر باد مى‏شود به حدّى كه حكمِ سنگ را پیدا مى‏كند و پسته را كه سخت‏تر از هر هسته‏اى است مى‏شكند) و اگر یك خوشى براىِ آن دشمنِ موهوم پیش آید چنان غمینِ رشگین مى‏شود كه تا مدّتى باور نمى‏كند و احتمالِ اشتباه به خود و به واقع مى‏دهد و بعد تأویلاتى براىِ آن خوشى مى‏كند بر ضدّ كه اقَلَّش اِستدراجِ خدائى است .

اِنَّما نُملى لَهُم لِیزدادُوا اِثماً و چون این ریاست از كیفیاتِ نفسانیه و از امورِ معنویه است نه مادّیه ،لذا ریاستِ دینیه اَتَمّ وَ اَقوى و اَلذَّ و احَلى است از ریاستِ سیاسیه زیرا دین نسبت به سیاست معنویتش بیشتر است چون كه مبدأ دین امر معنوى است و غایتِ مطلوبه‏اش چه غایتِ اخیره و چه غایاتِ متوسّطه معنوى است و در امورِ معنویه تلبیس و ابلباسِ باطل به لباسِ حق آسان‏تر است زیرا مرئوسین مادّى‏اند نه معنوى و تمیز در امور معنویه نمى‏توانند بدهند ،به علاوه كه ارادت و اعتقاد پرده غلیظ است و مانعِ ادراكِ مابه‏التّمیز است و در امورِ دینیه نیز از جهتِ معنویت تفاوت است به شدّت و ضعف و شوب و خلوص و هر چه شدیدتر و خالص‏تر باشد ریاستش اَتَمّ و اَحلى و قابل‏تر براى تلبیس و دروغ است .

پس ریاستِ پیشنمازى و عقود و ایقاعاتِ شرعیه ضعیف‏تر و از تدلیس دورتر است زیرا موردِ ریاست كارهاىِ مادّى است مانندِ معاملات و یا مشوب است مانندِ نكاح و طلاق كه اندكى از معانىِ موهومه مى‏توان در آنها داخل نمود تا تدلیس بردارد مانندِ آنكه حقّ‏البُضْع از حقوقِ الهیه و روحانیه است نه از حقوقِ خلقیه و جسمیه و لذا تزویج به كافر روا نیست (گر چه هنوز معلوم كلّ فقها نشده كه زناشویى رخصةً و حرمةً در شریعت‏ها از باب محض تدین است یا محضِ تمدّن و هُوَالاَظهَرُ مشتمل به هر دو است) و ریاستِ فتوى‏ قوىِّ و به تدلیس نزدیك است زیرا رأىِ شخصى و ظنِّ خاصّ در آن مناط است و مقلِّد حقّ بحث ندارد و اغلبِ مقلّدین حسِّ بحث هم ندارند و ریاستِ قطبیت و ارشاد اَقوى‏ و اَخفى‏ است و تدلیس بردارتر است زیرا مناطِ آن كشفِ غیر عادى است و اتّصالِ به غیب و تحقّق و تخلّقِ به اخلاقِ روحانیین است نه به اخلاقِ بشر تا تمیزش ممكن باشد براىِ مرئوسین بویژه كه گویند اخلاقِ اولیاءللّه به ضبط و قانون در نمى‏آید و قیاس نمى‏توان نمود و شاهد آورند تباینِ احوال و افعالِ امام حسن و علىّ (ع) را با آنكه هر دو امامِ مُفتَرضَ‏الطّاعَه بودند و این مطلب بهانه خوبى شده براى هوسرانىِ اقطابِ بى‏حقیقتِ پر هوسِ كم انصاف و مریدان حسّ ندارند و دیگران هم اعتنا ندارند زیرا قطبیت معارِض و مخلِّ با ریاساتِ سیاستى و فتوائى و پیشنمازى نیست تا آنها جدّیت در منع و دفع نمایند پس قطبیت یك گوشه فراغتى است كه شكوهِ بى‏اندوهِ و راحتى بى‏رنج دارد و لذائذِ طبیعیه و نفسیه بى‏رقیب و بى‏صدا فراهم است .

فقط شرطش كمى وجدان و زیادتىِ وقاحت است ،حتّى آن كه الفاظ عرفانیه دانستن و ذوقِ شعر داشتن هم شرطش نیست كه ما در زمان خود مى‏بینیم فاقدینِ علم وانسانیت حریص‏تر به اِرشاد و قطبیت‏اند و قضایا و حوادث هم از بابِ استدراج مُساعدِ آنها است كه تدلیسِ كرامت‏نما بسیار نمودار مریدانِ بى‏حسّ مى‏شود به حدّى كه حسّ‏داران جُرئتِ اِنكار و تأویل ندارند و به سكوت آنها اجماع حسّى منعقد مى‏شود در زمانِ ما اَمثِله واضحه براىِ این مطلب بسیار است .

و براىِ نگارنده در مدّتِ ریاستِ قطبیت بسیار از این كرامت‏ها رو داد كه هیجان و اصرار مریدان در نسبت آنها به فعل اختیارى من به حدّى بود كه اگر خودم مى‏گفتم كه من هیچ دخالت در این كرامات ندارم محضِ خواستِ خدا است و تصادف است ،باور نكرده همین را هم كرامتِ دیگر مى‏دانستند و مزید هیجانِ آنها مى‏شد همان كه تركِ قطبیت نمودم جمعى حمل بر جنون نمودند كه عاقل ترك لذائذِ خدادادِ بى‏غائله‏اى را نمى‏كند و نمى‏دانستند كه من پس از ترك فهمیدم كه چه ضررها و غائله‏ها و مجازات‏هاى سخت در آن لذائذِ حقایق‏نما پنهان بود كه آن وقت فهمیدنش محال بود و بعد از ترك محسوس شد كه چه اندازه حماقت و وقاحت در آن وقت بر من غالب بود كه مكشوفات را مستور داشت .

و نعمتِ توفیقِ ترك ،كه خدا به من داد فوقِ نعمتِ ایجاد من است زیرا ایجادِ نعمتِ شامله عامّه است امّا قدرت بر تركِ ریاستِ قطبیت كه اَحلى و اَتَمّ است از فتوى‏ كم‏تر كسى دارد و تواریخِ اقطاب هم نشان نمى‏دهد ،پس این قوّتِ نفس و قدرت بر تركِ ریاست نعمتِ خاصّه‏اى است از خدا كه هیچ شكرى برابرش نخواهد شد جز اِقرارِ ذاتى به اینكه خداداد است و بر من است كه باقى عمر را صمیماً خدمتِ معارفى به جامعه بشر نمایم به اِشاعه لفظى و كَتبى تجربیاتِ خودم را شاید راهِ معارف‏پژوهان اندكى نزدیك و رنجشان كم شود و رنج‏هاىِ هفتاد ساله من بجاى آنها محسوب گردد و آنها نیز باید بدانند كه (اَلرَّائدُ لا یكذَبُ اَهلَه) و فرض نمایند كه من فرستاده خود آنها بودم براى تحقیق و كشفِ حالِ صوفیان و مذاهبِ دیگر و هفتاد سال از پا ننشستم تا به دست آوردم باطنِ كار را و اینك آمده‏ام مانندِ درخت میوه‏دار كه حاصلِ نمُوِّ خود را به دست گرفته رایگان به همه مى‏دهد و مى‏گوید این است ره آوَردِ من كه روح دین قوىِّ مطاع است امّا نزدِ خودِ تو است از خود بجو نه از مدّعیانِ ریاست كه جسدِ بى‏روحند و بى‏خبرتر از تواند از حقائقِ دین ؛عمرِ تو را كه سرمایه است مباز و به خود بپرداز و مرید و مرادى یك طرفه بازى است كه چه بِبَرى و چه ببازى ،عمر گرانمایه را به مفت باخته‏اى و من چون از این بازى چند ساله‏ام این امر را فهمیدم كه بازى است نه حقیقت و به زندگى آگاه شدم ،پس عمر را نباختم و قیمتِ عمر تلف شده‏ام همین فهم بود كه یافتم ؛امّا تو پس از دیدن حال و قالِ من اگر عبرت نَبَرى و ببازى در اُفتى ،عمداً عمرت را به مفت باخته‏اى كه من حجّت را بر همه تمام كردم و گفتم و نمودم و گویا براىِ همین به دنیا آمده بودم .