در اواخر قرن دوم هجرى ،در فضاى پاك اسلام كه آراء مانویان و مسیحیت و زرتشتى و آراء فلاسفۀ یونان به زبان عربى ترجمه گردید، هریك عده‏اى را به سوى خود جلب و جذب نمود.

در این اوقات موضوع جبر و اختیار مورد بحث قرار گرفت و هریك پیروان و طرفدارانى یافت و با ابزار فلسفى براى اثبات گفتار خود به اقامۀ دلایلى پرداختند .

اكثر صوفیه بدون آن كه به كُنه مطلب واقف باشند خود را جبرى محض معرفى مى‏نمودند اگر جبر را مناط قرار دهیم و بیان داریم كه خالق جهان هستى براى افراد بشر اراده‏اى باقى نگذاشته و همه تحت سیطرۀ یك ارادۀ كلی الاهى قرار گرفته‏اند ،لذا انزال كتب آسمانى و بعثت انبیاء عظام مفهوم خود را از دست خواهد داد .

همچنان كه در مباحث قبل گفته شد كه :

سالك در ضمن سلوك مجذوب استاد خود گشته و سر از پا نشناخته تا به حدى كه پیر طریقت را خالق جهان شهود تصور كند .

این حالت را فنا فى‏الشیخ مى‏نامند و اضافه نمودیم كه اگر سالك در این حال بپاید و از این ورطه رهایى نیابد ،با شرك همعنان است .

چون سلوك یك حالت روانى بوده و مداوایى است ،براى سالكین راه ترقى و تعالى ،كه غایت وصول به جهان غیب است ،این كیفیت روحى  خلاف شریعت نبوده ،حالت سلوكى وى اقتضاى جبر را دارد كه در اول و اوسط و انتهاء ،همه او بیند و داند نه آن كه اعتقاد به جبر داشته باشد كه  در مدت معینى به این حال درآید اما  نپاید .

زیرا اگر اختیار نداشته باشد ،استاد را نسزد كه دستور به سالك دهد، زیرا در بدایت امر طالب به ارادۀ خود طى طریق را پذیرا شده ،ولى در طى سلوك از بیم آن كه با غرور دست به گریبان شود ،همه تفضلات را از حق داند.

       اینكه هر انسانى در كدام مكان و چه خانواده‏اى پا به عرصۀ وجود نهد و با چه طول مدت عمرى و در چه امكنه‏اى تدفین شود ،در اختیار انسان نیست.

والدین هر فرزندى قادر نخواهند بود كه قبل از تولد نوزاد دریابند كه آن طفل دختر است یا پسر .

به همین نهج اگر دقت كنیم ،در مى‏یابیم كه ارادۀ ما مدخلیت نداشته كه حتماً در یك خانواده مسلمان به دنیا آییم.

اینگونه امور از اختیارات بشر خارج است و كیفیت آنكه چگونه این ناچیز در عتبات عالیات متولد گردیده و برادرم در گیلان پا به عرصۀ وجود نهاده ،جبر است .

اما این كه چگونه رفتار كنیم و این كه چه عقایدى را پذیرا شویم و به كدام یك از علوم یا هنر یا صنعت رو آوریم  تا اندازه‏اى ارادۀ ما مدخلیت دارد .

اما اگر تصور كنیم در همۀ امور كلى و جزئى اراده ما حاكم بر سرنوشت است ،راه خطا پیموده‏ایم.

       نظر نگارنده آن است كه نه ارادۀ ما به طور اعمّ و اتمّ در كلیه امور مدخلیت دارد و نه جبر مطلق .

زیرا اعتقاد به جبر بهانه به دست هوسناكان داده و مرتكب هر عمل زشت و خلافى شوند به حق تعالى نسبت ‏دهند .

لذا حضرت ختمى مرتبت (ص) صریحاً بیان فرموده‏اند:

«القدریه مجوس هذا الامه»

       در این اختلافات دامنه‏دار كه موجب تشتت فكرى ابناى زمان بود، انگشت گره‏گشاى صادق آل محمد (ع) جملۀ گهربارى تقریر فرمودند كه جاى ابهام باقى نگذاشت و این معضل لاینحل را با یك عبارت به روشنى آفتاب آشكار ساختند:

«لا جبر و لا تفویض »

«بل امر بین الامرین»

نه بارى تعالى بشر را بالكل رها ساخته و نه اراده را از وى گرفته كه مسلوب‏الاراده شود .

زیرا اگر چنین مى‏شد دیگر كتب آسمانى مفاهیم عالیه خود را از دست مى‏دادند.

       این ناچیز اغلب صوفیه را معتقد به جبر دیدم كه اعمال نكوهیدۀ خود را از خود سلب مى‏نمودند .

جبر مكتب افراد ضعیف‏الاراده و هوسناك است و آنان كه به اراده به تمامى اعتبارمى‏دهند مغروراند و خودخواهان .

پس مى‏بایست گفتار حضرت جعفربن محمد (ع) را آویزۀ گوش پر هوش قرار داده و از بى راهه دورى گزیند و در ظلّ لواى خاندان عترت در آید تا از كژى باز ایستد و از خطا و زلل محفوظ و مصون ماند.