فقه بر وزن و بر معناى علم و بر معناى فهم ،الّا آنكه دانسته شده را معلوم و مفهوم گویند ؛امّا مفقوه نگویند و داننده را فقیه گویند نه فاقه و فهیم نه فاهم امّا عالم و علیم هر دو گویند و علماء جمع علیم است نه عالم كه جمع وى عالمون است .و فعل مجرّد از فقه هم از باب نَصَرَ آید و هم فَرَحَ و هم كَرُم و مزیدش از باب افعال و تفعیل و مفاعله و تفعّل و استفعال آید پس افقاه و تفقیه به معنى تعلیم و فتوى دادن در دین است و مفاقهه مباحثه در علم است .گویند فاقَهَه فَفَقَهه او یفَقهه كَنَصَر ینصُرُ اى غَلَبه و یغلبه .
پس فقه در خصوصِ این مورد به معنىِ غلبه آمده ؛امّا بدون اینگونه قرینه به معنى غَلَبَهُ نمى‏آید و تَفَقُّه فهمیدنِ با زحمت و دقّت و اهمیت و كُنجكاوىِ دقایق و اطرافِ آن چیز است ،در قرآن در آیة النّفر لفظِ لِیتَفَقِّهُوا اشاره به این نكات است به دلیلِ لِینذِرُوا قومَهُم زیرا فقیه تا دقّت‏ها و كنجكاوى‏هاىِ متفقِّهانه ننموده باشد نه مى‏تواند و نه حق دارد كه انذارِ قوم از بُنِ دندان نماید و از استفقاه گرچه همه جا و به هر صیغه فعل نیامده امّا خصوصِ مُستَفقِهَة آمده به معنى زنى كه معاونِ زنِ نوحه‏گر باشد و جواب‏گوىِ او باشد یعنى اگر او یك شعرى بخواند مستفقِهه مصراح دوّم آن شعر را فوراً بخواند و به او مدد رساند یا سؤالاتِ نوحه‏آمیزِ او را جواب گوید و به پارسى چنین كسى را واگیر نامند و مى‏توانند كه چند نفر باشند كه به سببِ واگیرى‏هاىِ چابك مجلسِ نوحه را گرم و پرشور نمایند چنانكه در روضه خوانى‏هاىِ ایران تا سى سال پیش از این رسم بود كه در پاى منبر چند نفر براى همین كار مى‏نشستند كه واگیرِ روضه خوان باشند و آنها را ذاكر مى‏نامیدند و آن هم صنعتى بود مانند روضه خوانى و بعضى در آن صنعت خیلى استاد بودند و جلبِ توجّهِ ماتمیان مى‏نمودند .
و توان گفت كه مستفقهه نیز اشاره به معنى اصلى كه فهم است داشته باشد یعنى همه ذاهل و مدهوشند و فقط این یك نفر به فهم و هوش خود باقى است كه جوابِ نوحه‏گر را مى‏دهد و با او مُجاوَبَه مى‏نماید .
در صدرِ اسلام فقه در قرآن و حدیث همان به معنىِ لغوى مى‏آمد امّا در آخرِ عهدِ پیغمبر (ص‏ع) براىِ شرافتِ دین منحصر شد به فهمیدنِ احكام دین گویا قوّه فهم را خدا براى همین به انسان داده هر كه بهتر و بیشتر فهمید احكام دین را فهیم‏تر و انسان‏تر است .
اَلفِقْهُ ثمَّ المَتجَرُ مانند اَلرَّفیقُ ثمَّ الطَّریقُ تجارتِ بى‏فقه چون رهروىِ تنها خطرناك است اَلاَفقَهُ فاَلاَفقَهُ.
و پس از عهدِ 4 خلیفه فقه در اصطلاح مسلمین به معنىِ ضبطِ احكامِ دین و دسته بندى و به قانونِ علمى در آوردنِ آنها شد و كم كم یكى از علم‏هاىِ مدوّن شد و به كتاب و درسِ مستقلّ رسید گویا اوّل كتابى كه در فقه نوشته شد مُوَطَاّء مالك بود و بعد هم به خوبى و اختصارِ آن تا كنون در اهل سُنّت نوشته نشده .
و در اواخِر بنى‏امیه فقه به معنى قوّه قدسیه ملكوتیه شد كه قدرت بر استنباطِ فروع از اصول باشد یعنى بتواند احكامِ حوادثِ زمانِ خود را بفهمد از نظایر و كلیات آن حوادث ،كه در صدرِ اسلام بوده و حكمش بیان شده و اختلاف فُقهاء از آن شد كه هر فقیهى حادثه‏اى را داخلِ در یك كلّى و ضابطى مى‏كرد و فقیه دیگر همان حادثه را داخلِ در یك كلّى و ضابطِ دیگر مى‏نمود كه حكمش غیرِ آن حكم بود یا به مغایرتِ خفیفه‏اى مانند وجوب و ندب و یا به مغایرتِ تامّه و عدم مجانست مانند وجوب و حرمت و تَفاضُلِ فقهاء در حُسن سلیقه انتخاب و اِرجاعِ فرع به اصل و تطبیقِ جزئى به كلّى بود و اعلمیتِ فقهاء به همین بود و كم‏كم این حُسن سلیقه قوّت یافته به اسم دلیل عقل نامیده شد و در هر مسئله هم كه اختلاف واقع نشده بود به اسم اجماع نامیده شد و خود یك دلیلى شد براىِ اثبات حكم دین پس 4 دلیل پیدا شد ،قُرآن و حدیث پیغمبر و عقل و اجماع ،پس در حوادثِ متعاقبه محتاج شدند فقهاء به این چهار دلیل و اعلمیت به این شد كه مواقع این چهار دلیل را نیكو بداند كه شأن نزول آیه و حدیث و انتخابات فقهاءِ سابقین باشد پس تطبیق كند حادثه حاضره را به یكى از آنها ؛و در این تطبیق نیز اختلاف‏هاىِ بسیار شد به جهتِ تفاوت سلیقه‏ها و درجات فهم و هوش فقهاء و تفاوتِ مذاقِ عرفانى و قِشرى و مذاقِ غلبه بیم بر امید یا به عكس و كارِ اختلاف به جایى رسید كه در یك عصر در یك مسئله 33 قول پیدا شد و وهنِ اسلام و جاىِ طعن رقباء پیدا شد .
ناچار اهل سُنّت جمع شده خواستند كه فقهاء ملتزم به یك فتوى‏ بشوند و نشد و حُسنِ هر یك از 4 طریقه معارضه با آن دیگرى نمود كه از جهتِ دیگر حُسن داشت ، آخر ناچار به همین چهار منحصر ساخته به قید كفر و لعن مقید نمودند كه تا قیامت دیگر فقیهى فتوى‏ به غیرِ این چهار طریقه ندهد و همه مقید به متابعتِ یكى از این چهار و در تعیینِ آن یكى مختار باشند و صاحبانِ این چهار را ائمّه اربعه و خاتم‏المجتهدین نامیدند و در میانِ آن چهار نیز ابوحنیفه را امام اعظم خواندند با آنكه كتابِ مُوَطَّاء از حیثِ تدوینِ علمى بهتر از سایرِ كتب است امّا شخصِ ابوحنیفه اعلم و شخصِ شافعى افضل است .