پس همه نقص و عيب هر كار و علم ناشى از يكى از سه چيز است :

1. نه آزمودن بچه‏ها (آزمايش جوان‏ها چون مشوب شده‏اند چندان مفيد نيست) .

2. سوء تفاهم و اشتباه در آزمايش .

3. اهمال و اخلال در شروط و مقدمات علم و عمل .

والّا چرا در قوانين مجعوله طبيعت و جريان امور اصليه هيچ اختلاف و سهو و نسيان رو نمى‏دهد ،از درخت بادام هرگز هلو و ليمو به دست نمى‏آيد و گرگ گوسفند نمى‏زايد و چهار فصل عوض نمى‏شود ،ثابت سيّار و به عكس نمى‏شود ،نسر واقع و كفّ الخضيب و بنات النّعش بدل به نسر طائر و پروين و مجرّه نمى‏شوند .

و اختلافات منتظمه اضداد و انواع هرگز از انتظام نمى‏افتند كه همين حفظ انتظام اختلاف معنى بى‏اختلافى است ،بلكه لازمه تفاوت درجات تركيب است و جزء تعدّد مراتب وجود است در سايه وحدت حقيقت .پس اينها از موضوع اختلاف حيرت‏آور كه مبحث ما است خارجند .

اما كارهاى اختيارى بشر چه علم ،چه صنعت ،چه عادات ،چه سياسات ، چه انفرادى ،چه اجتماعى ،چه زشت ،چه زيبا ،پر از اختلافات شديده غير محصوره غير منتظمه است و نه قياس‏پذير است ،نه علاج‏پذير و روزافزون خطرناك است كه هر دم توليد دشمنى راحت برانداز و هر قرنى توليد جنگ‏هاى ريشه‏كن مى‏كند .

جنگ‏هاى صليبى دو قرن عمر كرد و آخر صلح نشد مانند مرض جوع كه از پر خوردن خسته مى‏شود و سير نمى‏شود .و آينده نزديك دنيا هم آبستن به جنگ‏هاى زندگى شكن بى‏پايان است ،خدا به خير بگذراند كه دانشمند نميرد ،گرچه مرگ براى دانشمند خوش‏تر از زندگى است ،اما واى به حال جهانِ بى‏دانشمند .

مثلاً استخوان غير رگ و پى بودن و گياه نخوردن درنده و گوشت نخوردن چرنده اختلاف نيست بلكه لازمه تعدّد صور نوعيّه موادّ طبيعيّه است .

اما اختلاف در اينكه سل و يرقان و سفليس علاج پذيرند در درجه اوّل يا نه خرد را متحيّر دارد .

و در اديان ،غساله اول پاك است يا نجس ،عقل و دين را با هم متحيّر دارد ،زيرا اگر نجس باشد پس پاك شدن محال است و اگر پاك باشد كماهوالحق پس مشهور (اكثريّت) چه مى‏گويد و اصطلاح غساله مزيله و مطهّره از كجا بر مى‏خيزد .