بيش از پنجاه سال پيش ،فريتس ماير (1912 – 1998) دانشمند اسلام شناس سوئيسى ،رساله‏اش را در باب جوهر عرفان در اسلام به نگارش در آورد .

در اين نوشته او براى نخستين بار در حوزه شرق شناسىِ اروپا اين فكر را مطرح كرد كه صوفيه آداب رازآلود تشرّف به عرفان است ،حول رابطه مراد و مريد.

صوفى آنقدرها از متون و كُتب ياد نمى‏گيرد ،بلكه تحت ارشاد مرشد روشن ضميرى است كه خواندن نانوشته‏ها را مى‏آموزد ،تعليم و تربيت روحى او نه به علم و دانش فكرى، بل به كَسب استنباط قلبى و راز دل مهدوف است .

دهها سال بعد ،اثر عالمانه شاگرد ماير ،ريچارد گرامليش ،راجع به فرقه‏هاى درويشى شيعه در ايران در سه مجلّد انتشار يافت .

اين مجموعه ،در مغرب زمين به يكى از نخستين آثار راهنما در زمينه تاريخ و سنّن، همچنين شرح آداب و شيوه زندگى روزمره در خانقاه دراويش تبديل شد .

از آن زمان به بعد شمار قابل توجّهى نوشته و مقاله در شرح فرقه‏هاى درويشى در اسلام به اكثر زبان‏هاى اروپائى منتشر شده .

اساتيد فرانسوى ،هلندى ، ايتاليائى ،انگليسى و آلمانى در اين مهم تشريك مساعى داشته‏اند .بويژه در امريكا نوشته‏هاى فراوانى راجع به تاريخچه فرقه‏هاى صوفى در آمده‏است .

در اين مطالعات ،به تاريخ و سابقه سلسله‏ها از هر سو نگريسته و كند و كاو شده ،منتها غالباً وجوه تشكيلاتى و جنبه‏هاى عملىِ حياتِ يك فرقه درويشى ، مَدّ نظر مى‏باشد .و نيز هر از گاهى نقش مراكز صوفيه در امر انكشاف هنر و ادبيات نيز بررسى شده‏است .

اكنون بار ديگر ،يك منبع مهم و اثرى مرجع درباره سلسله‏هاى گوناگون صوفيه در ايران زمين در دسترس قرار مى‏گيرد :

كتاب سلسله‏هاى صوفيه در ايران نوشته نورالدين مدرسى چهاردهى كه حاوى اطلاعات جامع و ديد كلّىِ وسيع راجع به فرقه‏هاى موجود در ايران است كه با شرح طريقه صفى عليشاه آغاز مى‏شود .

آثارى از اين دست كه نه توسطِ ناظرانِ خارج از گود ،بلكه از خامه اهل نظر تحرير شده كه خود و گاه خانواده‏شان از نسل‏ها پيش به سلسله‏اى تعلق داشته‏اند براى ما ارج و اهميّت خاصى دارند .

ايشان روايت‏هاى اصيلى عرضه مى‏دارند كه براى يك خارجِ گود نشسته يا به اين سادگى به دست نمى‏آيد ،يا اصلاً قابل حصول نيستند .

كتاب استاد چهاردهى ،به شهادت كتاب‏نامه مفصّل آن ،به شمار كثيرى از منابع عربى و فارسى رجوع دارد ،هر چند بيشترشان در غرب شناخته شده نيستند و اي كاش به محل انتشار و ديگر مشخصات آنها اشاره مى‏رفت تا خواننده غربى هم بتواند به آنها دست يابد يا دست كم جوياى آنها شود .

اين كتاب را به راحتى مى‏توان خواند و نيز به اين خاطر بسيار نافذ و گيرا و اثربخش است كه نويسنده از مشاهدات شخصى و تجربه‏هاى خويش گزارش مى‏دهد.

علاوه بر اين ،جا به جا از خرده‏گيرى و نقد اين و آن در رَوند انكشافِ مطلب نيز پرهيزى ندارد .

اينها همه ،اثر استاد چهاردهى را به نوشته‏اى مهم جهت شناخت سلسله‏هاى صوفيه در ايران ،و فهم اَشكالِ خارجى و صُورِ درونى آنها تبديل مى‏كند.

براى هر كس كه به مطالعه و بررسى سازمان يابى [ساختارى‏] ،صورت ظاهرى و نيز محتواى صوفيه مى‏پردازد ،اين كتاب يك منبع مهم و مرجع بسيار با اهميّت است كه آرزو مى‏كنيم به طور وسيع در دسترس قرار گيرد .

آنه مارى شيمل

بُن ،سپتامبر 2002